Dlaczego jeden wynik badania neuropsychologicznego nie wystarcza? Wiarygodność, efekt praktyki i codzienne funkcjonowanie
Wynik testu trzeba odnieść nie tylko do normy. Znaczenie mają także wiarygodność wykonania, wcześniejszy kontakt z zadaniem oraz codzienne funkcjonowanie badanej osoby.
Wynik testu trzeba nie tylko odnieść do normy. Trzeba też wiedzieć, czy uzyskane wykonanie daje wiarygodną podstawę do interpretacji, czy osoba wykonywała podobne zadanie wcześniej i czy wynik pasuje do jej codziennego funkcjonowania. Dopiero wtedy pojedyncza liczba zaczyna mieć właściwe znaczenie.
Wykonanie musi być też wiarygodne
W neuropsychologii wraca pojęcie validity: wiarygodność albo trafność uzyskanego wykonania i zgłaszanych objawów. Aktualne standardy mówią, że ocena ważności wyników powinna należeć do badania klinicznego i sądowego. Służą do tego osobne miary oraz wskaźniki wbudowane w inne testy.
Słaby wynik takiej miary nie jest jednak automatycznym dowodem udawania. Nietypowe wykonanie czyta się w kontekście całej sesji, stanu pacjenta, jego możliwości i sytuacji klinicznej. To nie jest wykrywacz kłamstwa.
Druga sesja nie startuje od zera
Po pół roku ten sam albo podobny test wypada lepiej. Czy zadziałała rehabilitacja? To możliwe. Jest jeszcze efekt praktyki. Osoba pamięta przebieg zadania, wie, czego się spodziewać, lepiej rozumie procedurę, a czasem pamięta fragment materiału albo strategię odkrytą wcześniej.
Metaanaliza obejmująca prawie 1600 efektów z powtarzanych badań neuropsychologicznych pokazała, że efekt praktyki jest realnym problemem interpretacyjnym. Jego wielkość zależy między innymi od testu, wieku, rozpoznania, odstępu między sesjami i tego, czy użyto wersji równoległej. Różnica dwóch liczb nie zawsze oznacza więc taką samą zmianę w mózgu.
Jedna liczba nie powinna unieważniać reszty biografii
Ktoś nadal samodzielnie pracuje, prowadzi firmę, ogarnia finanse, pamięta spotkania i układa złożone zadania, a w jednym teście pamięci wypada nisko. To wymaga wyjaśnienia. Nie uprawnia jednak do udawania, że reszta danych zniknęła.
Odwrotnie też. Krótkie zadanie w spokojnym gabinecie może wyjść dobrze, a w codziennych, bardziej złożonych warunkach trudności są poważne. Test jest próbką zachowania poznawczego. Diagnoza neuropsychologiczna jest szersza.
Liczba zaczyna znaczyć dopiero w kontekście
Przed sesją warto więc dopytać o sen, ból, leki, substancje, aktualny stan psychiczny, wzrok, słuch i inne okoliczności. W trakcie warto oglądać podejście do zadań, rozumienie instrukcji, moment pojawienia się zmęczenia i to, czy wyniki układają się w spójny profil. Po sesji liczby trzeba zestawić z wywiadem, codziennym funkcjonowaniem i pozostałymi danymi medycznymi.
Nie po to, by każdy słaby wynik zwalać na gorszy dzień. Po to, by z jednego słabszego dnia nie zbudować choroby, której samo narzędzie rozpoznać nie może. W neuropsychologii liczba jest ważna. Najwięcej mówi wtedy, gdy wiadomo, w jakich warunkach powstała i do jakiej historii należy.